Fytsrûteplanner ek yn it Frysk
De rûtes wurde fêstlein troch it lanlike buro fan it fytsersbûn, mei de ynbring fan tûzenen fytsers mei ûnderfining. De nije Frysktalige fariant is der mei op oanstean fan de FNP kommen. In komplimint oan it fytsersbûn is op syn plak. Mei in protte frijwilligers soargje sy der foar dat de fytsrûteplanner aktueel bliuwt. De planner is te finen fia www.fietsersbond.nl/routeplanner. Rjochtsboppe is in knop 'language' dêr't jo foar it Frysk kieze kinne.
Slagge iepening Keppelfeest
Die Friesen yn Kreis Leer fertsjintwurdige
trochbraak yn Ostfriesland
Utmerk Ljouwert
en diske foar Keppelfeest
Nije wike: Keppelfeest!
Wat meie jo ferwachtsje yn dy 60 dagen? Alderearst fansels de iepening. Wy meie op 17 septimber in ludike iepening ferwachtsje foar it Paleis fan Justysje yn Ljouwert.
Fierder sil in teaterbus troch Fryslân ride mei in bytsje in aparte famylje, de Bildstars, dy’t op in tal plakken in foarstelling jaan sille dy’t ús noch lang heuge kin.
Datselde jildt foar it projekt ‘Flagje foar taal’. Wethâlder Deinum fan Ljouwert, bestjoerslid fan Kulturele Haadstêd Fryslân, sil it begjinsein jaan foar in lawine fan flaggen dy’t oer Fryslân ferspraat wurde sil. Mar it binne fansels net gewoane Fryske flaggen. Dizze flaggen binne in symboal foar de minderheidstaal. Symboal of net, it is foaral ek de bedoeling dat alle minsken genietsje kinne fan it feestlike byld wat dat opsmite sil.
De slach by Warns sil yn it ramt fan dizze 60 dagen op in bysûndere wize betocht wurde. Oars as oars!
Ek it wurk en libben fan Fedde Schurer sil yn de belangstelling stean. Yn Ljouwert kinne wy in útstalling ferwachtsje yn Tresoar en de earste Fedde Schurer lêzing troch Marga Kool, âld deputearre fan Drinte, filosofe en skriuwster.
Yn in tal oare plakken yn Fryslân sille Fedde Schurer jûnen organisearre wurde mei meiwurking fan Tryater en Hindrik van der Meer. Hindrik van der Meer, de bekende muzykman út Goaïingea, wurket mei de KFFB oan in nije útjefte fan De gitaar by it boek, in grutte searje folksaardige en faak ferrassend aktuele gedichten fan Fedde Schurer oer bibelske ûnderwerpen en bibelske figueren. Yn dizze nije bondel mei teksten en meldijen komme lieten foar solostim en koar. Der wurde twa útjeften makke: ien mei en ien sûnder muzyk. Boppedat komt der ek noch in cd fan.
Fierder sil yn de tsjerken en yn it ûnderwiis op ferskate plakken ekstra oandacht jûn wurde oan it Frysk. Dit uteret him yn de organisaasje fan in tal ‘Fryske sneinen’ yn tsjerken yn Fryslân – in liturgy is makke en beskikber steld troch Ds. Cor Waringa fan De Jouwer – en it oanbieden oan de basisskoallen fan it kreative en sosjale spul ‘Taaldoarp’, ûntwikkele troch it CEDIN, dat troch learlingen spile wurde kin.
Omtinken ek foar it Noardlik filmfestival. Dat falt dit jier yn deselde snuorje as de 60 keppeldagen en dat is allinnich mar moai. Films út minderheidstaalgebieten passe goed by it tema fan it keppelfeest.De feestlike ôfsluting fan de 60 dagen sil plakfine yn Boalsert, de middeis en de jûns, yn en rûnom de Broeretsjerke. Wy kinne tidigje op in feestlik en ferrassend barren fan de middeis oant en mei de jûns ûnder lieding fan Albert Bonnema.
Dizze aktiviteitekalinder is noch net hielendal folslein. It kin hjir en dêr noch wat wizigje, want op it stuit is de organisaasje noch drok dwaande. It sil noch fierder oanfolle wurde mei lokaasjes en tiden. Nije ynformaasje kinne jo dan ek fine op www.keppelje.nl. Dus hâld dy webside goed yn it each!
FNP: ien front lûke tsjin sâltwinning
Ferdieldheid Fryslân komt net sterk oer yn ûnderhannelings mei it Ryk
Ut brieven dy't de Steaten krigen hawwe docht bliken dat de gemeenten yn it sâltwingebiet it mooglik net mear iens binne oer de sâltwinning ûnder de fêste wâl. De fraksje hat skriftlike fragen steld hoe't dit no krekt sit.
Wurdfierder Anna Martha van der Mei fynt it net sterk oerkommen yn de ûnderhannelingen mei de minister fan EL&I dat Fryslân sels mei in ferdield hûs sit. Se ropt it Kolleezje fan Deputearre Steaten op om alle war te dwaan foar in ienriedich Frysk stânpunt.
De FNP makket him benammen soargen oer de gefolgen fan de slepende oerlizzen foar it rinnende gebietsproses yn Noardwest-Fryslân. Sa bliuwt ûndúdlik wannear't de maatregels foar de wetterhûshâlding útfierd wurde sille.
Noch ien wike: ferkiezings yn East-Fryslân
susterpartij FNP riedt him ta
HANNOVER – Yn de Dútske dielsteat Leechsaksen (Nedersaksen) binne de politike partijen drok dwaande mei it fieren fan kampanje foar de ferkiezings fan 11 septimber. De minsken meie stimme foar it lokale bestjoer en de boargemaster. Hjirûnder stiet beskreaun hoe’t dat no krekt wurket. Bysûnder by dizze ferkiezings is it meidwaan fan de partij Die Friesen. De partij sjocht himsels as fertsjintwurdiging foar de Friezen yn Nedersaksen. Ien fan de spearpunten is mear foech foar East-Fryslân, mei in demokratysk keazen Frysk parlemint foar de regio East-Fryslân.
Dútske steatsynrjochting
- De minsken meie 11 septimber stimme foar twa ferskillende bestjoerslagen. Yn Nederlân binne dêr trije fan, te witten: It ryksregear yn De Haach, de provinsje, en de gemeente. Yn Dútslân ha se ien mear.
- De dielsteat is yn Dútslân de earste bestjoerslaach ûnder de heechste bestjoerslaach; it bûnsregear yn Berlyn. Dus krekt sa as de provinsje de earste bestjoerslaach ûnder it Haachske ryksregear is. De Dútske dielsteaten hawwe wol mear sizzenskip as de Nederlânske provinsjes, en dat hat te krijen mei de federale opbou fan de Dútske steat. It ryksregear yn De Haach en it bûnsregear yn Berlyn foarmje de earste (heechste) bestjoerslaach fan de steat. De provinsjes en de dielsteaten foarmje de twadde (op ien nei heechste) bestjoerslaach.
- Yn Nederlân komme de gemeenten as tredde bestjoerslaach, dus ûnder de provinsje. Yn Dútslân falle de saneamde ”Kreisen” (kriten) en ”Gemeinden” (gemeenten) respektivelik as tredde en fjirde bestjoerslaach ûnder de dielsteat, en dêrfoar wurde op 11 septimber ferkiezings hâlden. De Kreisen en Gemeinden hawwe sa likernôch deselde funksje as de gemeente yn Nederlân. Om it ferhaal noch wat lestiger te meitsjen binne der ferskillen yn kriten. De krite kin in saneamd ”Landkreis” wêze as dêr ferskillende gemeenten ûnder falle. De gruttere stêden kinne de status hawwe fan ”Kreisfreie Stadt”, dat betsjut dat dêr gjin aparte gemeenten ûnder falle. Der is feitlik sprake fan in stedsbestjoer dat direkt ûnder de dielsteat falt.
- Gemeenten hawwe yn Dútslân in boargemaster. Yn Kreisfreie Städte binne gjin gemeenten, dat dêr hat de stêd sels in boargemaster. De boargemasters sille 11 septimber, oars as yn Nederlân, direkt troch it folk keazen wurde.
- As lêste kinne de saneamde ”Ämter” ûnder in Landkreis falle. Dat is allinnich yn de dielsteaten Brandenburch, Meklenburch-Foarpommeren en Sleeswyk-Holstein it gefal. Yn Leechsaksen dus net. in Amt bestiet út ferskillende gemeenten en hat in mienskiplik bestjoer. Gruttere gemeenten dy’t in eigen bestjoer hawwe wurde ”Amtsfrei” neamd.
Boarne: It Nijs
Súd-Tirol
mei Itaalje te'n ûnder of?
Korsika wol mear romte foar de eigen taal
Hoewol’t de Frânske grûnwet foarskriuwt dat de taal fan de oerheid it Frânsk is, binne der neffens it eilânbestjoer wol mooglikheden foar lokale oerheden om it Korsikaansk te brûken, bygelyks mûnling yn gemeenteriedsgearkomsten. Fierders soene de doarpen en stêden op it eilân offisjele Korsikaanske nammen krije kinne. Korsika wol ek dat it Korsikaansk in gruttere rol op skoalle kriget.
As earste wol Korsika begjinne mei in nij personielsbelied: by fakatueres foar amtlike funksjes soene kandidaten dy’t Korsikaansk kenne foarrang krije. It eilân wol fierders subsydzje jaan oan media dy’t it Korsikaansk brûke. Op oerheidsgebouwen hingje al langer twatalige buordsjes en de paadwizers binne ek almeast twatalich, lykas op de foto te sjen is. Paul-Felix Benedetti fan it eilânbestjoer seit dat er hopet dat it Frânske parlemint de wil fan de Korsikanen respektearret en eventuele wetten feroarje sil dy’t mear twataligens op Korsika yn it paad steane.
Boarne: It Nijs
Meartalich fuortset ûnderwiis yn Fryslân
... in posityf ferhaal fan in skoallieder
Ien fan de ynlieders op de stúdzjedei foar liedingjaanden yn it fuortset ûnderwiis wie de lokaasjedirekteur fan CSG Liudger yn Burgum, Teo de Groot, dy’t ek foarsitter is fan de Koördinaasje en Advysgroep Frysk foar it fuortset ûnderwiis (KAG-FU), in groep saakkundigen dy’t Deputearre Steaten advisearret oer it Frysk yn it fuortset ûnderwiis. De Groot hold in waarm pleit foar meartalich fuortset ûnderwiis, dat oant no ta allinnich op syn skoalle oanbean wurdt.
CSG Liudger lokaasje Burgum en it Frysk
Us lokaasje stiet goed bekend by âlden en lear-lingen. Hieltyd op ?en nij besykje wy om te reagearjen op wat der libbet yn ?e maatskippij, yn ús regio. Wat dogge oare skoallen yn ús omkriten en wat binne de ûntwikkelings yn it primêr ûnderwiis? Sadwaande hawwe wy ús ûnderwiis-oanbod yn ?e lêste jierren hieltyd ferbrede. De lêste ferbredings wiene de ynfiering fan it Mear-talich Fuortset Underwiis (MFU) en – yn gear-wurking mei OSG Singelland – de hafû-top, allebeide fan 1 augustus 2010 ôf. Yn dy hafû-top wurde, neist de ferplichte talen Nederlânsk en Ingelsk, ûnder mear ek Frysk en Spaansk oanbean.
Al yn 1988 waard op de beide Burgumer – doe noch – mafû?s in begjin makke mei it ferplichtsjen fan de lessen Frysk yn ?e ûnderbou. Yn 1991 koene de learlingen by ús op skoalle foar it earst eksamen dwaan yn it Frysk. Letter waard it Frysk by ús op skoalle ferplichte yn ?e hiele ûnderbou en koene de learlingen fansels noch altyd eksamen dwaan yn it Frysk. De gemeente Tytsjerksteradiel wie doetiids ree om in part fan de lessen Frysk te fergoedzjen. Dat waard letter oernommen troch de provinsje en dat is no noch sa.
De oanset ta it MFU
Hokfoar feiten en opfettings binne de boarne fan it MFU op ús skoalle? Ik neam in tal arguminten dy?t bydroegen hawwe oan dy ynfiering: Yn it foarste plak de taligens fan ús learlingen
Yn it skoaljier 2002-2003 krige ús skoalle besite fan in stikmannich eksterne ynspekteurs fan it ûnderwiis foar in grut periodyk ûndersyk. Dy minsken kamen net út ús provinsje wei. Mar sy wiene tige optein oer de twataligens dy?t se by ús op skoalle waarnamen. Ik sitearje: „Tijdens de lessen was het opvallend hoe vaak het Fries een rol speelde in de gemoedelijke interactie tussen leerlingen en docenten. In deze voor het overgrote deel Friestalige schoolbevolking is het Fries in de lessen soms te duiden als een exponent van goede en vertrouwde sociale verhoudingen in de klas.?
Frij oerset is dit wat ik neam kontakt, de basis foar kennisoerdracht en ûntjouwing. Dat wie wakker in komplimint foar ús skoalle, foar de learlingen en foar de dosinten, mar wis ek foar de Fryske taal! Opfallend wie net allinne de kombinaasje fan it Nederlânsk en Frysk yn ?e lessen, mar ek dat de eksamenresultaten fan it fak Nederlânsk royaal boppe de lanlik trochsneed sieten. Yn oare twatalige gebieten dy?t dy ynspekteurs ek besochten, die faak bliken dat de learlingen krekt leger skoarden op it fak Nederlânsk. Dêrneist skoarden ús learlingen trochinoar ek stiif sa goed as it lanlike sifer foar it fak Ingelsk. Foar ús gefoel moasten wy dêr wat mei, mei dy twataligens.
Wy waarden by dat tinken oer twataligens stipe troch:
- de resultaten fan ûndersiken op it mêd fan meartaligens op oare plakken yn Europa;
- de ûnderfinings en resultaten fan skoallen mei twatalich ûnderwiis, de saneamde TTO-skoallen („Tweetalig Onderwijs?) en de ûnderfinings en resultaten fan de trijetalige basisskoallen.
Yn it twadde plak it Fryske miljeu
In soad fan ús learlingen prate thús Frysk en ûnderinoar ek. Boppedat leit Burgum yn in gemeente dy?t Frysksinnich is yn ?e meast positive betsjutting. Ik neam dêrby de ynfiering fan Fryske plaknammen en de aksje „Praat mar Frysk? mei Doutzen Kroes.
Yn it tredde plak biedt MFU nije kânsen en mooglikheden foar de skoalle en ek foar de kollega’s
Nearne oars yn ús provinsje waard al meartalich fuortset ûnderwiis oanbean. Kollega?s melden har entûsjast oan foar de tariedingsgroep. Sy seagen mooglikheden om learlingen út de daagjen èn foar de eigen persoanlike ûntwikkeling. Se wiene ree om mei te dwaan en ek om dêr byskoalling foar te folgjen.
Mar de wichtichste reden wie dochs wol de learling sels
Yn ús omkriten kamen hieltyd mear trijetalich oriïntearre basisskoallen. Wy wolle de learlingen dy?t fan soksoarte skoallen komme, by ús graach in trochgeande learline biede. Op hokfoar nivo? Wy tochten earst yn ?e rjochting fan it tariedend middelber beropsûnderwiis (tmbû/vmbo-teoretysk), om?t lanlik de twataligens al sa?n soad oanbean waard yn it hafû/twû („vwo?).
Wy wiene en binne derfan oertsjûge dat learlingen dy?t goed yn talen oplaat binne, en it Frysk prate, lêze en skriuwe kinne, mear as in streekje foar hawwe by it sollisitearjen nei in baan yn ús provinsje.
De útwurking fan it MFU yn ’e KAG-FU
Nei yntinsyf oerlis mei kollega?s út it fuortset ûnderwiis en fertsjintwurdigers fan it Europeesk Platform woene wy, yn neifolging fan it TTO, it twatalich fuortset ûnderwiis [sjoch boppe], oergean op trijetalich fuortset ûnderwiis. Dêrom waarden ideeën út eardere breinstoarmsessys fierder útwurke yn ?e Koördinaasje- en Advysgroep Frysk foar it fuortset ûnderwiis (KAG-FU), yn gearwurking mei de provinsje Fryslân en it Taalsintrum Frysk fan Cedin. Letter sleaten oare organisaasjes har dêr by oan, lykas de Afûk, Mercator, Stenden en de NHL. Yn 2008 ferskynde in troch it Taalsintrum en de KAG-FU ûntwikkele projektplan. Dêr steane net allinne getallen en in mooglik ynfieringstrajekt foar in tal skoallen yn, mar it befettet ek in dúdlike fisy en doelstelling.
Fisy MFU
Meartalich ûnderwiis is goed foar de algemiene taalfeardichheden en foar de sosjale en kognitive ûntwikkeling fan learlingen. It soarget foar in taalbehearsking yn ferskillende talen op lyk-weardich nivo op it stik fan alle taalfeardich-heden. MFU moat úteinlik liede ta taalfeardige learlingen dy?t maklik kommunisearje, sawol nasjonaal as ynternasjonaal.
Haaddoelstelling
MFU, wêrby?t it Frysk, it Nederlânsk en it Ingelsk as fiertalen brûkt wurde, moat liede ta in folsleine taalbehearsking by learlingen yn trije talen. Mei-inoar waard keazen om it fak skiednis yn it Frysk oan te bieden. De Fryske Kanon wie dêr it útgongspunt by. Kollega frou Leistra, MFU-koördinator by ús skoalle en ek de dosint dy?t by ús de skiednis yn it Frysk jout, hat – yn gearwurking mei it Taalsintrum – de Fryske skiednismetoade „Alve en tritich Finsters fan de Fryske Kanon? skreaun. Dêrneist hat de Afûk de besteande skiednismetoade „Memo? yn it Frysk oerset en yn gearwurking mei Malmberg útjûn. Los fan it MFU is dy metoade in weardefolle oanfolling op ?e besteande skiednismetoaden, om?t dy him spesifyk rjochtet op ?e Fryske histoarje en kultuer. Boppedat is de metoade net allinne yn it Frysk, mar ek yn it Nederlânsk te krijen. Hiel brûkber (foarriedich) lesmateriaal om mei de learlingen oan ?e slach te gean. Wêr?t in inisjatyf as MFU al net ta liede kin …
De start
Wy wiene fan doel en set yn it kursusjier 2009-2010 útein mei twa projektskoallen („pilot-skoallen? neamd), Bogerman en Liudger. Dat wie foar Bogerman organisatoarysk noch net mooglik. Uteinlik waard yn jannewaris 2010 it startskot jûn troch de deputearre, Jannewietske de Vries.
Underfinings en resultaten
Sa binne wy yn Burgum yn augustus 2010 begûn mei in MFU-klasse yn learjier 1 hafû-twû/vwo. Wêrom yn in hafû-twû-klasse? Wy hawwe, mei it each op it tal learlingen, keazen foar wissichheid, om?t út in enkête ûnder learlingen en âlden fan de ûnderbou op ús skoalle nei foaren kaam dat 70% it meartalich inisjatyf in waarm hert tadroech. En dat wiene foaral de âlden en learlingen dy?t har oriïntearren op ?e hafû-twû-stream. De oanmelding yn april wie bjusterbaarlik en gong al ús ferwachtings te boppe: 21 learlingen melden har oan. Sy folgje no, yn in aparte hafû-twû-klasse de fakken Ingelsk en wiskunde yn it Ingelsk en de fakken Frysk en skiednis yn it Frysk. De kommende jierren wurde dy oeren fierder útwreide, sadat úteinlik 30% fan de fakken yn it Frysk oanbean wurdt, 30% yn it Ingelsk en dan noch 40% yn it Nederlânsk. Us winsk is om it MFU nei trije jier yn ?e ûnderbou in ferfolch te jaan yn ?e boppebou fan it hafû.
Ik moat efkes reagearje op berjochten dy?t de ôfrûne tiid yn de provinsjale kranten te lêzen wiene. Ik soe nammentlik sein hawwe dat learlingen fan trijetalige basisskoallen dúdlik better skoare. Dat wiene net myn wurden, mar dat is in ynterpretaasje fan de oanbelangjende ferslachjouwer. Ik wol it graach nuansearje: wy kinne no by ús op skoalle noch net in soartge-likense konklúzje oan it trijetalich basisûnderwiis ferbine, omdat de measte learlingen no noch fan tradisjonele basisskoallen komme.
Ut it lêste ynspeksje-ûndersyk docht wol bliken dat de trijetalige basisskoallen it goed dogge. Ien opfallende konklúzje: de trijetalige skoallen dogge mear oan kwaliteitssoarch by it Frysk as de oare skoallen en it slagget leararen faker om de ynstruksje en de ferwurking fan learstof ôf te stimmen op de ferskillen tusken learlingen oangeande de Fryske taal. Net alle learlingen komme mei deselde basiskennis foar Frysk en Ingelsk yn deselde stream by ús. Oant no ta hantearje wy dan ek gjin spesifike ynstream-kritearia foar de MFU-learlingen. Wol is it gear-wurkingsferbân fan it kristlik primêr ûnderwiis yn Tytsjerksteradiel mei ús skoalle, dwaande mei in ûndersyk nei it nivo fan it Ingelsk yn it primêr ûnderwiis. Net om dan nei elkoar wize te kinnen, mar om elkoar te fersterkjen en in waarme oerdracht te garandearjen. Kollega Leistra hat yn de MFU-klasse en in parallelklasse in nulmjitting dien foar de fakken Ingelsk en Frysk.
As „knooppuntskoalle? hoopje wy op termyn, yn gearwurking mei Mercator en kbs „De Frissel? út Feanwâlden út resultaten fan eigen mjittings oanjaan te kinnen dat de learlingen dy?t yn in meartalige stream ûnderwiis folge hawwe, fierder binne yn harren taalûntwikkeling.
Op in resint holden âlderjûn foar de MFU-klasse kaam nei foaren dat de earste perioade aardich pittich west hie foar de learlingen. Dat komt oerien mei de ûnderfinings op TTO-skoallen. Nei de hjerstfakânsje gie it al in stik better. Alden en learlingen wiene o sa tefreden! Yn ferliking mei de parallelklassen hafû-twû/vwo docht de MFU-klasse it absolút net minder en ik hoopje dat ik nei in skoftke sizze kin dat it sels better giet as yn ?e parallelklassen. Ek âlden en learlingen dy?t net bekend wiene mei it Frysk en sels net ôfkomstich binne út ús provinsje, binne tige posityf.
MFU en de takomst
De KAG-FU en ús skoalle binne bliid dat Bogerman it kommend skoaljier ek begjint mei it oanbieden fan MFU yn Snits, Koudum en Wommels. Dan is it mooglik om ûnderfinings út te wikseljen, fan elkoar te learen en resultaten te ferlykjen. Ik haw begrepen dat der ûnderwilens ek belangstelling is fan oare skoallen om MFU oan te bieden. Fantastysk! Wy hoopje dat hieltyd mear skoallen dêr de mearwearde fan sjogge. Us doel is net it oplieden ta djipfriezen, mar ta talige ynwenners fan Europa!
It tal twatalige pjutteboartersplakken en twa- en trijetalige basisskoallen nimt noch hieltyd ta. Hieltyd mear âlden freegje har op it stuit ôf wêrom?t noch net safolle skoallen foar fuortset ûnderwiis in trochgeande learline hawwe. Dat freget fansels om in reaksje fan de liedingjaanden yn it fuortset ûnderwiis. Yn it middelber berops-ûnderwiis binne ek ûntwikkelings op it mêd fan twataligens. Lokkigernôch spylje de beide hege-skoallen yn Ljouwert yn op ?e trijetalige ûnt-jouwings. Sy dogge dat mei it opstarten fan in meartalige pedagogyske akademy foar it basisûnderwiis.
Ta beslút
As einferantwurdlike fan in ûnderwiisynstelling bin ik fan betinken dat in skoalle net allinne yntern oriïntearre wêze moat, mar grif ek ekstern. De skoalle is ommers net in eilân, mar in part fan de maatskippij. Ofslutend sis ik tsjin de liedingjaanden: Lit jim yn mei it ûnderwiis op jim skoalle, folgje de ûntwikkelings posityf kritysk, stimulearje, mar ek, nim it inisjatyf! Jim soene moarn begjinne kinne mei it ûnder de oandacht bringen fan it Frysk, de memmetaal fan in soad jonge ynwenners fan ús provinsje. Of mei it op termyn fergrutsjen fan de taligens fan ús learlingen troch ek MFU oan te bieden yn jo organisaasje. It soe dochs geweldich wêze dat op ?en doer de learlingen dy?t yn Fryslân ûnderwiis folge hawwe, werom te kennen binne oan harren taligens.
Teo de Groot
Ut Swingel 30
Boarne: It Nijs
|
|
